Sessizliğin bedeli hayattır

Türkiye’de Otizm Eylem Planı süreci, 2012 yılında sivil toplumun girişimleriyle başlatılmış, 1. Otizm Eylem Planı 2013 yılında yayınlanmıştı. Ancak uygulamada yaşanan ciddi aksaklıklar ve yetersizlikler nedeniyle, aynı plan 2016 yılında bu kez Resmî Gazete’de ilan edilerek resmiyet kazanmıştı. Planın somut sonuçlar üretmemesi üzerine, otizm alanında çalışan sivil toplum kuruluşları ve ailelerin kararlılıkla sürdürdüğü çabalar sayesinde II. Ulusal Otizm Eylem Planı hazırlanmış ve 2023-2030 dönemini kapsayacak şekilde ilan edilmişti.

Türkiye Otizm Meclisi (TOM), tüzüğünde tanımlanan misyon doğrultusunda, Otizm Eylem Planı’nın izlenmesi ve uygulanmasının desteklenmesi amacıyla 2025 yılına ilişkin yıllık inceleme raporu hazırladı. Bu haftaki köşe yazıma 40 sayfalık raporun çarpıcı vurgularını yansıtmaya çalışacağım. Öncelikle Türkiye Otizm Meclisi’nin, güçlü Bursa ayağının, bu önemli çalışmanın hayata geçmesinde çok büyük emeklerinin olduğunun altını çizmek istiyorum.

Bu rapor; hem I. OEP (2016–2019), hem de II. OEP (2023–2030) çerçevesindeki temel eksiklikleri analiz etmekte; yerel uygulamalardan elde edilen somut bulguları kamuoyuyla paylaşmaktadır. Raporda, otizmli bireyler ve ailelerinin günlük yaşamda karşılaştıkları temel sorunlar görünür kılınmakta, çözüm önerileri açık ve uygulanabilir şekilde sunulmaktadır.

Raporun amacı, “Otizm Eylem Planları (OEP) sonrası Türkiye’de otizmli bireylerin ve ailelerinin yaşadığı temel sorunları görünür kılmak, atılabilecek olumlu adımları tespit etmek, çözüm için somut politika önerileri geliştirmek” olarak açıklandı. Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile yerel yönetimlere ilişkin değerlendirmeler yer aldı.

Eğitimin kaynaştırma ve kapsayıcılıktan uzak olması, sağlık sisteminin otizmlilere bütüncül yaklaşmaması, bakım merkezlerinde ihmal ve şiddet hatta can kayıplarının yaşanması ilk eleştirilenler oldu. Yerel yönetimlerin Otizm Eylem Planı’na dâhil edilmemesi de bir başka eleştiri olarak raporda yer aldı.

Uluslararası yükümlülüklere (BM Engelli Hakları Sözleşmesi, Çocuk Hakları Sözleşmesi) rağmen otizmli bireyler yaygın şekilde ayrımcılığa uğradığı belirtildi. II. OEP’in öngördüğü 69 faaliyetten yalnızca 9’unun hayata geçirildiği vurgulandı.

Mevcut durumda otizm politikalarının hak temelli bir yaklaşım yerine yardım temelli bir anlayışla sınırlı kaldığına dikkati çekildi. Medyanın damgalayıcı dilini de farkındalık diline çevirmesi için çalışmaların yapılması gerektiği de belirtildi.

Raporda yapılan çözüm önerileri ve değerlendirmelerde uluslararası örneklerden yararlanıldı. Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri, Kanada ve ABD’de de uygulanan düzenlemeler paylaşıldı. Avustralya’da her otizmli için 2 bağımsız yaşam asistanı tahsis edilmesi, Fransa’da her ilçede kurulan “tek kapıda çözüm” sistemiyle her konuda destek başvurusu olanakları, otizmli ailelere giderlerine oranlı mal destek, Almanya’da vergi indirimleri, mal destek, okulda dezavantajların giderilmesi sistemleri gibi olumlu örnekler öne çıkarıldı.

Sağlıklı veri olmadan politika üretilemeyeceğine kapsayıcı eğitim için zorunlu destek mekanizmaları kurulması gerektiğine ve otizmlilerin sadece çocukluk değil istihdam/yaşam boyutuna ilişkin de çalışmaların yapılması gerekliliği dile getirildi. Yasal bağlayıcılığı olan düzenlemelerin sivil toplum kurumları ve paydaşlarla birlikte yapılması gerektiği belirtildi.

Özetle; ailelerin, otizmli çocuklarının aile yitimi sonrası hayatlarına dair kaygıları sürüyor. II. Otizm Eylem Planı da kâğıt üzerinde kalmamalı, şeffaf, ölçümlenebilir, yeterli bütçe ve insan kaynağı ayrılmış ve hak temelli bir biçimde derhal hayata geçirilmelidir.

Türkiye Otizm Meclisi’nin şu çağrısının altına ben de imzamı atıyorum: Sessizliğin bedeli, hayattır. Daha fazla zaman kaybetmeden otizmlilerin ve ailelerinin insan hak ve onuruna yaraşır yaşam koşulları için harekete geçilmelidir.