Yardım değil hak!

Bu haftaki yazımda, Türkiye’de bir engelli bireyin hayat mücadelesi ile Avrupa’daki bir engelli bireyin yaşam standardı arasındaki farka dikkati çekmek istedim. Ki, boşuna konuşmadığım net bir şekilde anlaşılsın. Başlarken altını çizeyim; bu fark, yalnızca rakamlardan ibaret değil; aynı zamanda sosyal devlet anlayışının, insan onuruna bakışın ve kamusal politikaların bir yansımasıdır.

Ülkemizdeki engellilerin önemli bir bölümü ya işsiz ya da düşük gelirli. Engelli aylıkları ve sosyal yardımlar, yüksek enflasyon karşısında ciddi şekilde erimiş durumda. Asgari ücretin altında kalan desteklerle kira, gıda, ulaşım ve sağlık giderlerini karşılamak neredeyse imkânsız hale geliyor. Özellikle büyükşehirlerde yaşam maliyetleri düşünüldüğünde, bir engelli bireyin bağımsız yaşaması çoğu zaman hayal oluyor.

Engellilerin işgücüne katılım oranı da oldukça düşük. Kamu kurumlarında engelli kotası uygulaması bulunsa da özel sektörde sürdürülebilir, nitelikli ve güvenceli istihdam sınırlı. İş bulanların önemli bir kısmı ise düşük ücretli ve kariyer imkânı sınırlı pozisyonlarda çalışıyor. Sosyal yardıma bağımlı bir sistem, bireyi üretken bir özne olmaktan çıkarıp pasif bir yardım alıcısına dönüştürüyor. Küçük bir sosyal destek alanların kriterlerinin oldukça zorlaştırılması da madalyonun bir başka yüzü.

‘Yaşlı kıta’ diye de nitelendirilen Avrupa’da ise tablo daha farklı. Örneğin Almanya, Fransa ve İsveç gibi sosyal devlet geleneği güçlü ülkelerde engellilere yönelik gelir destekleri, asgari yaşam standardını koruyacak seviyede. Engelli bireylere yalnızca maaş bağlanmıyor; kira desteği, ücretsiz veya indirimli ulaşım, kişisel asistan desteği ve erişilebilir konut politikalarıyla bütüncül bir sistem uygulanıyor.

Almanya’da engelli bireyler için sağlanan sosyal yardım ve bakım destekleri, kişinin temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek düzeyde planlanıyor. Fransa’da engellilik ödeneği, bireyin yoksulluk sınırının altında kalmamasını hedefliyor. İsveç’te ise bağımsız yaşam modeli esas alınarak, engellinin evinde yaşamını sürdürebilmesi için devlet tarafından kişisel asistan hizmeti finanse ediliyor. Bu sistem, bireyi aileye bağımlı olmaktan kurtarıyor ve toplumsal hayata aktif katılımı teşvik ediyor.

Bir diğer önemli fark ise erişilebilirlik... Avrupa’da şehir planlamasından toplu taşımaya, kamu binalarından dijital hizmetlere kadar geniş bir erişilebilirlik standardı uygulanıyor. Ülkemizde ise yasal düzenlemeler bulunmasına rağmen uygulamada ciddi eksiklikler var. Kaldırımlar, toplu taşıma araçları ve kamu binaları hâlâ birçok engelli için erişilebilir değil. Erişilebilirlik sağlanamadığında ise istihdam ve sosyal katılım da sınırlı kalıyor.

Elbette Avrupa’da da sorunlar yok değil. Ancak temel fark şu: Orada engellilik bir ‘yardım konusu’ değil, bir ‘hak meselesi’ olarak ele alınıyor. Sosyal politika, bireyi sistemin dışında bırakmamak üzerine kuruluyor. Türkiye’de ise çoğu zaman engelli bireyler, ekonomik kriz dönemlerinde ilk gözden çıkarılan kesimlerden biri haline geliyor.

Bugün Türkiye’de bir engelli bireyin geçim mücadelesi, yalnızca kendi fiziksel ya da zihinsel sınırlarıyla değil; ekonomik koşullar, yetersiz sosyal destekler ve toplumsal önyargılarla da şekilleniyor. Avrupa’daki örnekler, güçlü bir sosyal devlet anlayışıyla bu tablonun değişebileceğini gösteriyor.

Mesele, yalnızca aylık miktarları değil; insan onuruna yakışır bir yaşam standardının sağlanmasıdır. Engellilere yönelik politikalar, sadaka mantığıyla değil; eşit yurttaşlık hakkı temelinde ele alındığında gerçek bir dönüşüm mümkün olacaktır. Ülkemizin karar vericilerinin önünde, sosyal devlet ilkesini güçlendirmek ve engelli bireyleri ekonomik ve sosyal hayatın tam merkezine taşımak gibi tarihi bir sorumluluk duruyor.