Kurtuluşun tarihi: Bursa 11 Eylül 1922

Ecdat yadigârı şehr-i Orhan, Hüdavendigar veya Bursa, işgali öylesine ağır olmuştu ki TBMM kürsüsüne günümüzün moda değimi ile yas ifadesi olarak Puşide-i siyah örtmüşlerdi.

Bursa işgalinde Türk Milletinin şah damarına basan Venizelos’un oğlunun Osman ve Orhan Gazi türbelerinde çektirdiği fotoğraflar olmuştu. Yunanlılar Anadolu’da birliklerine o zamanlar Küçük Asya Ordusu Komutanlığı (KAOK) diyorlardı. Bursa 2 yıl, 2 ay, 2 gün Yunan kuvvetlerinin işgalinde kaldı.

Türk Kuvvetlerinin 26 Ağustos sabahı başlattığı Büyük Taarruza Yunan Birlikleri sadece 4 gün dayanabilmişlerdir, Türk Süvari Birliklerinin başarılı yarma harekâtı düşman askeri için tam bir bozgun olurken karargâhı Sivrihisar’da bulunan 3. Kolordu Komutanlığına da Eskişehir, Bozüyük, İnegöl, Yenişehir ve Bursa’nın düşmandan geri alınması emri verildi.

Eskişehir- Bursa bölgesi Yunanların 3. Kolordusuna bağlıydı Büyük Taarruza katılmadılar, Kütahya ve Afyon yenilgilerinin ardından Yunan 3. Kolordusu bünyesinde bulunan 3. ve 10. Tümenler hızla Bursa bölgesine çekildiler, o sırada Yunan 47. Alay’ı Gemlik’te 11. Tümen ise Bursa’nın merkezinde bulunuyordu. Bursa Kurtuluş Savaşında önemli bir bölgeydi bozguna uğrayan düşmanı takviye etmesi Türk Kuvvetlerinin İzmir’e girmesini engelleyecek Yunan Kuvvetlerinin de merkeziydi. Batı Cephesi karargâhından ikinci emir Kocaeli Grup Kumandanı Albay Deli Halit Beye verildi.

3. Kolordu ve Kocaeli Grup Kumandanlarına Genel Kurmay Karargâhından SAD (Yarma) harekâtının uygulanması isteniyordu bölgede bulunan Yunan birlikleri asla İzmir’e yardıma gitmemeliydi.

Albay Deli Halit Bey Bursa’nın Kuzey ve Kuzeydoğusundan sorumluydu Orhangazi, İznik ve köylerinden Yunanlıları temizleyecekti zira bu bölgede Ermeni Çetelerle birlikte olan Yunan askerleri halka çok zulüm etmişlerdi.

Bursa bölgesine gelen ilk Türk birliği Albay Deli Halit komutasındaki 19. Hücum taburudur ve 1 Eylül 1922 sabahı Boyalıca üzerinden Kızderbent’e geldiler.

4 Eylül 1922 sabahında batı cephesi karargâhından gelen telgraf üzerine Kocaeli Grubuna bağlı 18. ve 19. Hücum taburları başta olmak üzere 3. Piyade taburunun da desteği ile Kurtköy güneyindeki Elmalı Dağ ile Fındıklı tepe mevkilerine yerleşerek Gemlik bölgesini düşmandan temizleme üzerine saldırı emrini alırlar.

4 Eylül 1922 gece yarısı Bursa’nın kurtuluşu için ilk saldırı emri verilir ama Yunan 11. Tümenine bağlı 47 ve 55. Yunan Alayları Bursa Gemlik arasında direnir Albay Deli Halit Bey Gemlik ve Mudanya limanlarından Yunanlıları kaçırmamak için harekât planını değiştirir ve 6 Eylül sabahı yeniden taarruz emri verir.

Şükrü Naili Paşa komutasındaki 3. Kolordu birlikleri 6 Eylül’de Yenişehir-İnegöl hattına ulaşırken Kocaeli Grubu birlikleri de Bilecik ve Yenişehir’i ele geçirmiştir.

Bursa’nın doğusunda ise kanlı çatışmaların merkezi Kazancı bölgesinde Yunan 10 ve 11. Tümenleri ile Türk 3. Kolordu birlikleri arasında yaşanmıştır.

Mustafa Kemal Paşa iki emir gönderir Şükrü Naili Paşaya, ilk emir Kocaeli Grup Komutanlığı 3. Kolordu emrine verilmiştir, ikinci emir ise 10 Eylül 1922 günü Bursa’nın düşmandan kurtarılmasıdır.

8 Eylül 1922 akşamı Yenişehir- İnegöl arasındaki bu günkü Samanlı Dağ, Dinboz, Turan köy ve Ümitalan mevkiinde doğu bölgesinden Türk 1. Piyade Alayı taarruza geçmiştir.

10 Eylül 1922 sabahı Kestel sırtlarında karargâhını kuran Şükrü Naili Paşa raporuna “Türk birliklerinin sağ kanadında bulunan Kocaeli Grubu; iki kol halinde bir kol Gemlik-Umurbey- Tepederbend istikametinde, diğer kol Adliye-Muradoba istikametinde düşmana taarruz ediyordu. 18. Fırka, Dışkaya dağını ele geçirip tutunabilmek maksadı ile Yunanlılara hücum için hazırlanıyordu. Yunan birlikleri ise Gemlik’in güney sırtlarındaki Dışkaya dağında halen direnmeye, tutunmaya çalışıp topçu unsurları ile 18. Türk fırkasını, ateş altında bulunduruyordu. Tüm bunlar olurken bir alay kadar Yunan birliği, ağırlıklarıyla birlikte iğdir-kazıklı arasından batı istikametine doğru hızlı yürüyüşle kaçmaya çabalıyordu. Dimboz-Kestel-Bursa hattı üzerinde bulunan yol boyunca ilerleyen 61. Türk alayı; iğdirkazıklı arasındaki Yunan piyade alayının yolunu kesip imha etmek için hızla Susığırlık üzerinden Kazıklı’ya sevk edilmiş, burada bu iki birlik arasında yeni bir muharebe başlamıştı. 10 Eylül günü, Aksu-Kestel yolu üzerinden Bursa istikametinde ilerleyen 1. Fırka ile 3. Kolordu Süvari Tümeni’ne bağlı bir birlik; Bursa-Gemlik arasındaki yolu kesmiş, Umurbey-Panayır Köyü civarında düşmanın otomobil kollarını yakalamış ve Bursa’dan Gemlik’e giden 11. Yunan Tümeni’nin kurmay başkanını ele geçirmiştir. Sorgulama sonunda Bursa’da iki Yunan tümeninin bulunduğu, bu tümenlerin gelişen durum karşısında Mudanya’ya çekilecekleri ve gemilerle oradan ayrılacakları bilgisine ulaşılmıştır.” Yazacaktı.

3. Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Hayrullah Bey Başkomutanlıktan gelen gizli emri Şükrü Naili Paşaya iletir ve Gemlik Bölgesindeki Türk birliklerine düşmandan esir ve yaralı alınmaması iletilir içlerinde Rum ve Ermeni Çetelerin bulunduğu Yunan birlikleri Ergürücük bataklığında Türk topçusunun ateşiyle imha edilirler.

Ecdat yadigârı Bursa Yunan işgalinden kurtulmuş ve İzmir’e gidecek takviye kuvvetler yok edilmiştir. Bursa’nın kurtulması önce Bandırma ardından İstanbul’unda yolunu açmış Bursa’ya gelen 3. Kolordu Birlikleri aynı zamanda İstanbul’u da düşmandan temizlemişlerdir ve hala 3. Kolordumuz İstanbul’da bulunmaktadır.