Altın düşerken, Musk trilyoner olurken… Ekonomi bize ne anlatıyor?

Bu hafta nereye gitsem aynı soruyla karşılaştım. Fırında, fakültede, okul çıkışında, dost meclisinde… “Hocam, altın ne olacak?” Hatta bir yerde iki kişinin konuşmasına kulak misafiri oldum. Biri, “Savaş var, altın nasıl düşer?” dedi. Diğeri omuz silkti: “Demek ki savaş bile artık kâr etmiyor.”

İktisat bazen tam da bu iki cümle arasındaki boşlukta başlar.

Çünkü piyasa dediğimiz şey, ders kitaplarında anlatıldığı gibi yalnızca arz ve talebin kibarca el sıkıştığı bir yer değildir. Korkunun, hafızanın, faizin, borcun, jeopolitiğin ve yanlış zamanda alınmış pozisyonların birbirine çarptığı sert bir meydandır. Bu yüzden altın ve gümüşteki düşüşü sadece “kâr satışı” diye açıklamak da, her fiyat hareketini “büyük operasyon” diye yorumlamak da eksik kalır.

Bugün yaşadığımız şey daha derindir. Dünya, düşük faizli, ucuz enerjili, sınırsız küreselleşmeli eski konforlu dönemin gerçekten bitip bitmediğini test ediyor. Sanayi Devrimi yalnız üretimi değil, imparatorlukların kaderini de değiştirmişti. 1970’lerin petrol şokları Batı’nın refah devleti anlayışını, para düzenini ve merkez bankacılığını yeniden yazmıştı. Pandemi ise en gelişmiş ülkelerin bile çipi, maskeyi, konteyneri ve enerjiyi aynı anda bulamayınca nasıl savrulduğunu gösterdi. Şimdi Hürmüz üzerinden gelen enerji riski aynı dersi tekrar hatırlatıyor: Jeopolitik yalnız haritaları değil, faturaları da değiştirir.

TCMB’nin faizi %37’de sabit bırakması bu nedenle sıradan bir “bekle-gör” kararı değildir. Bana göre bu kararın anlamı şudur: Merkez Bankası ne erken bir rahatlama görüntüsü vermek istiyor ne de her dış şokta faiz artıran refleksif bir kuruma dönüşmek istiyor. Türkiye gibi kur geçişkenliği yüksek, fiyatlama davranışları hassas, tasarruf sahibinin hafızası krizlerle dolu bir ekonomide bu ince çizgide yürümek kolay değildir.

Son günlerde bazı iktisatçıların tavrını şaşkınlıkla izliyorum. Bir yandan enflasyonun temel kaynağının talep değil maliyet olduğunu söylüyorlar; diğer yandan ilk refleks olarak faiz artışı istiyorlar. Elbette faiz yalnız talebi kısmak için kullanılmaz; kuru, beklentileri ve portföy tercihlerini de etkiler. Fakat ekonomi zaten yavaşlıyorsa, reel sektör finansmana daha pahalı ulaşıyorsa, ihracatçı Avrupa’daki durgunlukla boğuşuyorsa ve hane halkının alım gücü incelmişse, her risk karşısında daha yüksek faiz istemek tedavi ile zehri karıştırmak anlamına gelir.

Merkez bankacılığı biraz da doz sanatıdır. İlaç aynı ilaçtır; fakat hastanın bünyesine bakmadan doz artırırsanız tedavi değil yıkım üretirsiniz.

Altın ve gümüşteki düşüş de bu büyük resmin parçası. Altın güvenli limandır, evet; fakat güvenli liman hiçbir zaman düşmeyen varlık demek değildir. FED’in daha şahin kalabileceği ihtimalinin fiyatlanması, ECB’nin faiz artışı, doların güçlenmesi ve tahvil faizlerinin yukarıda kalması altının taşıma maliyetini artırır. Altın faiz ödemez. Faiz yükselirken yatırımcıya sadece güven vaat eder. Krizin ilk aşamasında ise yatırımcı çoğu zaman güven değil, nakit arar.

Gümüş daha da kırılgandır. Onu altının küçük kardeşi sanmak hatadır. Gümüş hem parasal hem endüstriyel bir metaldir. Elektronikten güneş enerjisine, otomotivden veri merkezlerine kadar geniş bir kullanım alanı vardır. Küresel büyüme endişesi arttığında sanayi talebi zayıflayacağı için gümüş altından daha sert düşebilir. Bir varlığın uzun vadeli hikâyesi güçlü olabilir; fakat yanlış fiyattan alınan doğru hikâye bile yatırımcıyı yıllarca bekletebilir.

Tam bu noktada Elon Musk ve SpaceX meselesi haftanın en öğretici ekonomi notlarından biri hâline geldi. Çünkü konu yalnız Musk’ın trilyoner olup olmayacağı değildir. Asıl mesele, çağımızda servetin giderek daha fazla reel üretimden değil, finansal değerlemeden doğuyormuş gibi görünmesidir.

SpaceX’in devasa bir piyasa değeriyle halka açılacağı konuşuluyor. Trilyon dolarlar, yüz milyarlar, tarihin en büyük halka arzı, Musk’ın servetinde yeni eşikler… Bunlar manşet için muazzam malzeme. Fakat iktisatçı açısından asıl soru başkadır: Bu değer artışı reel ekonomide neye karşılık geliyor?

Yeni bir fabrika mı tamamlandı? Tarımda verimlilik mi patladı? Bir ülkenin enerji bağımlılığı mı azaldı? İşçilerin reel ücretleri mi arttı? Hayır. Elbette ortada çok önemli bir teknoloji şirketi, büyük bir mühendislik kapasitesi ve güçlü bir gelecek hikâyesi var. SpaceX sıradan bir şirket değil; uzay taşımacılığı, uydu interneti, savunma teknolojileri ve yapay zekâ kesişiminde stratejik bir aktör.

Ama piyasa değeri ile reel katma değer aynı şey değildir. Bir şirketin küçük bir payı yüksek fiyattan satıldığında, geride kalan büyük payların da aynı fiyatla değerlenmesi kâğıt üzerinde muazzam bir servet yaratır. Fakat milli gelir aynı hızla büyümez. Servet defterlerde şişer; ekonomi aynı ölçüde üretmez.

Bu yüzden altın ile SpaceX’i aynı yazıda konuşmak tuhaf değildir. Biri insanlığın en eski parasal hafızasıdır; diğeri en yeni teknolojik hayalidir. Biri toprağın altından çıkar, diğeri göğe roket gönderir. Ama ikisi de aynı soruya bağlanır: Para dediğimiz şey neye dayanıyor?

Altın, devletlere ve merkez bankalarına duyulan güven azaldığında hatırlanır. SpaceX türü şirketler ise geleceğe duyulan güven yükseldiğinde değerlenir. Altın korkunun, SpaceX hayalin aynasıdır. Fakat faiz yükseldiğinde hem korku hem hayal yeniden fiyatlanır. Çünkü yüksek faiz yalnız bugünkü tüketimi değil, geleceğe biçtiğimiz değeri de değiştirir.

Türkiye açısından buradan çıkarılacak ders nettir. Biz çoğu zaman “yabancı yatırımcı gelsin” derken hangi tür sermayeden söz ettiğimizi ayırmıyoruz. Bir sermaye fabrika kurar, teknoloji getirir, ihracat kapasitesi oluşturur. Kalıcı olan budur. Bir sermaye de tahvile gelir, hisseye gelir, kur beklentisi değişince çıkar. O sermaye misafirdir. Misafiri ev sahibi sanarsanız, kapıdan çıktığında evin size ait olmadığını fark edersiniz.

Bugün Türkiye’nin ihtiyacı sıcak parayı kovmak değildir. Bu da başka bir romantizmdir. Türkiye’nin dış finansmana ihtiyacı vardır. Fakat asıl mesele, bu finansal girişleri üretken kapasiteye, verimliliğe, teknolojiye ve kurumsal güvene çevirebilmektir. Aksi hâlde dünyada SpaceX üzerinden oluşan kâğıt servetin daha küçük ve daha kırılgan benzerini biz kendi borsamızda, konut piyasamızda ve döviz alışkanlıklarımızda üretiriz.

Borsa yükselir, herkes zenginleştiğini sanır. Konut fiyatı artar, herkes servetinin büyüdüğünü düşünür. Döviz yükselir, elinde döviz olan kendini akıllı, olmayan kendini yoksul hisseder. Altın düşer, “gördünüz mü” diyenler çoğalır. Sonra fiyat döner ve anlarız ki servet zannettiğimiz şeyin bir kısmı üretim değil, yalnızca fiyattır.

Dışarıda bizi bekleyen tablo kolay değil. ECB’nin faiz artırması Avrupa’nın güçlü olduğu için değil, enflasyon beklentilerinin yeniden bozulmasından korktuğu için geldi. Avrupa zaten zayıf büyüyen bir kıta. Almanya’nın sanayi omurgası ucuz enerji dönemini arıyor. İtalya’nın borç hassasiyeti, Fransa’nın siyasi kırılganlığı, Doğu Avrupa’nın güvenlik kaygıları aynı masada duruyor. ECB bu masada “büyümeden fedakârlık etme pahasına beklentileri koruyacağım” diyor.

FED cephesinde ise mesele yalnız bugünkü enflasyon değil; ABD’nin devasa kamu borcunu hangi faizle çevireceğidir. Benim yıllardır savunduğum üzere modern ekonomilerde para politikası artık sadece fiyat istikrarı meselesi değildir. Aynı zamanda borç mimarisinin, devlet kapasitesinin ve toplumsal rızanın meselesidir.

Türkiye için asıl soru şudur: Dışarıdaki bu sert rüzgâr içerideki dezenflasyon patikasını bozacak mı?

Cevap üç değişkene bağlı: petrol, kur ve güven. Hürmüz gerilimi yatışır, petrol 90 doların altında kalıcılaşırsa Türkiye rahat nefes alır. Enerji faturası, cari açık, üretim maliyetleri ve enflasyon beklentileri üzerindeki baskı azalır. Ama petrol yeniden yükselir ve bu seviye kalıcılaşırsa yıl sonu enflasyon hesabı bozulur. Çünkü bizim enflasyonumuzun içinde ithal maliyetlerin sesi her zaman yüksektir.

Kur ise Türkiye’de sadece bir fiyat değildir; aynı zamanda toplumsal güven göstergesidir. Kur kontrollü ve öngörülebilir ilerlerse hane halkı panikle dövize ya da altına koşmaz. Ama kur hareketi hızlanırsa geçmiş krizlerin hafızası bugüne taşınır. İnsanlar akademik model okumaz; geçmişte ne yaşadıysa ona göre davranır.

Üçüncü unsur TCMB’nin kredibilitesidir. Merkez Bankası’nın bugünkü en önemli kazanımı, gerektiğinde geri adım atabileceğini göstermesidir. İndirim başladı diye sonuna kadar gitmek zorunda olmadığını, şartlar değişirse bekleyebileceğini, gerekirse koridor ve likiditeyle fiili sıkılığı artırabileceğini piyasa gördü. Türkiye’de güven, cümleyle değil tutarlılıkla kurulur.

İçeride kolay bir dönem beklemiyoruz. Kredi maliyetleri yüksek kalacak. Şirketler işletme sermayesini daha dikkatli yönetecek. Tüketici kredileri ve kart harcamalarında yavaşlama belirginleşecek. Gayrimenkul ve otomobil gibi faiz hassasiyeti yüksek alanlarda seçicilik artacak. İhracatçı için Avrupa’daki zayıf talep önemli bir risk olmaya devam edecek. Buna karşılık turizm gelirleri, kontrollü kur patikası ve döviz girişleri korunabilirse Türkiye dış finansman tarafında elini tamamen kaybetmez.

Fakat tehlikeli bir rehavet alanı var. Altın düştü diye enflasyon sorunu bitti sanmak da, petrol gevşedi diye program başarıya ulaştı sanmak da hatadır. Türkiye’nin sorunu yalnız dış şoklara maruz kalması değil; dış şokları içeride büyüten yapısal kırılganlıklarıdır. Enerji bağımlılığı, düşük tasarruf oranı, ithal girdi yoğun üretim, hukuk güvenliği tartışmaları, vergi sistemi sorunları ve verimlilik açığı çözülmeden her dış rahatlama geçici bir nefes olur.

Geçenlerde bir dostum “Peki hocam, umut var mı?” diye sordu. Var. Ama umut, piyasanın her düşüşünü alım fırsatı sanmak değildir. Umut, merkez bankasının bir cümlesinden mucize beklemek değildir. Umut, petrol düşünce bütün sorunların çözüldüğünü zannetmek hiç değildir. Umut, doğru teşhisin nihayet ciddiye alınmasıdır.

Türkiye bu yeni döneme eski reflekslerle girerse yine savrulur. Ama kurumlarını güçlendirir, enflasyonla mücadeleyi sadece faiz kararına sıkıştırmaz, üretim yapısını daha dirençli hâle getirir ve güveni bir ekonomi politikası değişkeni olarak ciddiye alırsa, bu fırtınadan yalnız korunarak değil, öğrenerek de çıkabilir.

Mevzu servetin büyüklüğü değil; o servetin ne kadarının gerçek üretime, ne kadarının geleceğe yazılmış pahalı bir senede dayandığıdır.

Faiz kararları geçer, ekranlar değişir, grafikler iner çıkar. Ama bir ülkenin asıl rezervi kasasındaki altından önce güven ve istikrardır.

O rezerv zayıfsa borç da yetmez, altın da yetmez, SpaceX de.

O rezerv güçlüyse fırtına bile öğretmen olur.