Bir dönem hayal edin!

Bir dönem hayal edin. Bir dönem düşünün.

Henüz ortada büyük savaşlar yok. Gazze’de yaşanan soykırım, İran savaşı hiç yok!

Enerji krizlerinin küresel ölçekte patlamadığı, tedarik zincirlerinin bu kadar kırılmadığı bir zaman dilimi…

Ama o dönemde bir ülke:

Enerjiyi sadece bir maliyet kalemi olarak değil; doğrudan milli güvenlik meselesi olarak ele almaya başlasın.

Doğalgazı tek bir hatta bağlı olmaktan çıkarıp farklı kaynaklara yönelsin

LNG yatırımları yapsın, yüzer depolama terminalleri kursun.

Depolama kapasitesini artırarak kriz anlarında sistemi ayakta tutacak bir altyapı inşa etsin.

Bir adım daha ileri gidip, sadece enerji satın alan değil; kendi enerjisini arayan, bulan ve yöneten bir ülke olmayı hedeflesin.

Böyle bir dönem hayal edin.

Enerjiyi Yönetmeye Başlayan Bir Ülkeyi Hayal Edin

Bu hayali biraz daha netleştirelim.

Bir ülke düşünün.

Enerji politikalarını kriz çıktıktan sonra değil, kriz daha ortada yokken şekillendirsin. Enerjiye dair meseleleri sadece arz-talep dengesiyle değil, doğrudan güçlü ekonomi ile ulusal güvenlik arasındaki bağ üzerinden tanımlasın.

Bu arada bu yaklaşımın en önemli farkı şudur. Enerji, artık sadece bir “girdi maliyeti” değil; devlet kapasitesinin, dış politika manevra alanının ve ekonomik direncin temel bileşenidir.

Bu çerçevede yapılan yatırımların birbirini tamamlayan bir sistem oluşturduğunu düşünün:

LNG ve FSRU yatırımlarıyla boru hattına bağımlı yapı esnetilsin.

Hatay Dörtyol gibi terminallerle sisteme yüksek kapasiteli giriş noktaları kazandırılsın.

Depolama kapasitesi Silivri ve Tuz Gölü gibi tesislerle artırılsın.

Marmara Ereğlisi gibi mevcut altyapılar genişletilerek günlük gazlaştırma kapasitesi neredeyse iki katına çıkarılsın.

Farklı coğrafyalardan gaz akışını mümkün kılan TANAP gibi hatlar devreye alınsın.

Bunları tek tek değil, birlikte okuyun!

Ortaya çıkan şey bir yatırım listesi değil; şoklara dayanıklı bir enerji mimarisidir.

Bugün Avrupa’nın yaşadığı krizlerde en büyük problemin “esneklik eksikliği” olduğu düşünülürse, bu yaklaşımın değeri daha iyi anlaşılır.

Sadece Enerji Üreten Değil, Teknoloji Üreten Bir Yapıyı Hayal Edin

Bu hayali bir adım daha ileri götürelim.

Bir ülke düşünün. Enerji üretmekle yetinmesin.

“Ben bu enerjiyi üretirken kullandığım teknolojiyi de üretmeliyim” desin.

YEKA modeliyle bunu zorunlu hale getirsin. Yerli ekipman kullanımını şart koşsun. İthal eden değil, üreten bir yapı kurmaya çalışsın.

Karapınar projesinde o dönem maliyetin 13,3 cent seviyelerinden 6,99 cent’e düşmesi elbette önemli. Ama asıl mesele bu değil.

Asıl mesele şu:

Türkiye’nin ilk ingot ve hücre üretim tesisinin kurulması. Panel üretim kapasitesinin ülke içinde oluşturulması. Rüzgâr tarafında Ar-Ge merkezleri ile üretim altyapısının desteklenmesi.

Yani enerji yatırımı ile birlikte teknoloji zincirinin de ülke içine çekilmesi.

Bu ne demek biliyor musunuz?

Enerji ithalatı azalırken, aynı anda teknoloji ithalatı da azalır. Bu da doğrudan cari açığın iki ayrı kanaldan baskılanması demektir.

Dolayısıyla bu model, bir enerji projesi değil, makroekonomik bir denge politikasıdır.

Bugün Bulunan Kaynakların Yıllar Önce Kararlaştırıldığını Düşünün!

Şimdi bu hayali biraz daha derinleştirelim.

Bir ülke düşünün.

Denizlerde hidrokarbon arama kapasitesini tamamen değiştirme kararı alsın.

Yabancı şirketlerden hizmet almak yerine “kendi gemim, kendi mühendisliğim” diyerek yola çıksın.

İlk sondaj gemisini satın alsın.

Sonra ikinciyi…

Sonra üçüncüyü…

O gün bu kararlar eleştirilsin.

“Maliyetli”, “gereksiz” denilsin.

Diyenler sonra FETÖ’cü çıkmış olsun!

Ama birkaç yıl sonra bu yatırımların sonucu olarak doğalgaz keşfi yapılsın.

Yani enerji politikası günü kurtarmak için değil, geleceği inşa etmek yapılmış olsun!

***

Altının Sadece Değer Değil, Egemenlik Olduğu Bir Dönemi Hayal Edin

Şimdi aynı ülkede başka bir sahne düşünün.

Bir ülke, yurtdışında tuttuğu altınlarının önemli bir kısmını alıp kendi ülkesine getirsin. Bu süreç teknik verilerle takip edilsin. Merkez bankası raporlarında saklama dağılımı değişsin. BIS ve Bank of England nezdindeki altınlar ciddi biçimde azalsın. Borsa İstanbul nezdindeki saklama hızla artsın.

Şimdi durup şunu düşünün: Bu bir “altın getirildi” hikâyesi mi?

Yoksa bir rezervin kontrol alanının değiştirilmesi mi?

Bu hayalin cevabı açık. Altın içerideyse kontrol sizdedir. Kriz anında erişim sizdedir. Likidite yönetimi sizin elinizdedir. Nitekim bugün altının sadece saklanan bir varlık değil, swap, satış ve piyasa dengeleme aracı olarak kullanıldığı bir dönemdeyiz.

Yani bu adım, bugünün merkez bankacılığı pratiğini yıllar önce öngörmüş bir hamledir.

***

Finansın Yön Değiştirdiği Bir Dünyayı Hayal Edin

Şimdi finans tarafına bakalım.

Bir ülke düşünün. Finans merkezi olmayı hedeflesin. Herkes buna karşı çıksın.

“Olmaz” denilsin.

“Hukuk yoksa olmaz” denilsin.

“Dubai olamaz” denilsin.

Ama o ülke yine de altyapısını kursun. Finans merkezini inşa etsin. Teşvik mekanizmalarını oluştursun. Özel bir ekonomik alan kurgulasın.

Ve yıllar sonra, dünyada savaş riski arttığında, sermaye güvenli liman aramaya başladığında, bu merkez alternatif olarak konuşulmaya başlasın.

Şimdi şu soruyu sorun:

Finans merkezleri gerçekten sadece “hukuk” ile mi açıklanır?

Öyle ise Çin’de hukuk mu var?

Öyle ise Elazığ’lı işadamı Sait Ali Bayrak, babasından miras kalan 6 ton altını geri alabilmek için 31 yıldır mücadele ettiği İsviçre'de hukuk mu yok?

Yoksa regülasyon kalitesi, işlem hızı, vergi avantajı, coğrafi konum, enerji ve ticaret koridorlarına yakınlık toplamı mı bu süreci belirler?

Bu hayal bize şunu gösterir:

Finans merkezleri teorik tartışmalarla değil, ihtiyaçlarla oluşur.

***

Sorunu Önceden Gören Ama Tamamlayamayan Bir Süreci Hayal Edin

Şimdi iç piyasaya bakalım.

Bir ülke düşünün. Tarım ürünlerinde fiyat oluşumunun sorunlu olduğunu erken fark etsin. Aracılık yapısının manipülasyona açık olduğunu görsün. Fiyatların sağlıklı oluşmadığını tespit etsin.

Bu alanda düzenleme başlatsın. Ama süreç tamamlanamasın. Yıllar sonra aynı sorunlar devam etsin.

Şimdi tüm bu hayali birleştirin.

Ortaya tek bir gerçek çıkar:

Türkiye’nin en büyük sorunu cari açıktır!

Ve bu açık, büyük ölçüde bizde enerji kaynaklıdır.

Enerji fiyatı artarsa cari açık büyür. Cari açık büyürse kur baskısı artar. Kur baskısı artarsa enflasyon yükselir.

Bu zinciri kırmadan kalıcı ekonomik istikrar mümkün değildir.

Bu yüzden enerji alanında yapılan her yatırım aslında şudur:

Cari açığı kalıcı olarak düşürme stratejisi.

Eğer bu politikalar aynı kararlılıkla devam ettirilebilseydi, bugün yaşanan enerji şoklarının etkisi çok daha sınırlı olabilirdi.

Sistemin Dışında Bekleyen Dev Bir Gücü Hayal Edin

Son bir sahne daha…

Bir ülke düşünün.

600 milyar doların üzerinde altın ve döviz, sistemin dışında tutuluyor.

Bu büyük bir güç mü? Evet.

Ama aynı zamanda büyük bir zayıflık mı? Evet.

Çünkü sistemin dışında olan bir varlık, kriz anında kullanılamaz.

Bu nedenle mesele sadece rezerv değil:

O rezervi sisteme dahil edebilme kapasitesidir.

***

Şimdi Size Soruyorum…

Ben size bir dönem hayal ettirdim.

Enerjiyi milli güvenlik olarak gören bir dönem. Altyapıyı kriz öncesinde kuran bir dönem.

Yerli üretimi zorlayan, kendi kaynağını arayan, Altınını kontrol altına alan, finans merkezi oluşturan, cari açığı kalıcı çözmeye çalışan.

Böyle bir dönem sizce başarılı bir dönem midir?

Ve daha önemlisi…

Bu dönem ne zaman yaşandı dersiniz?

Çok uzak değil.

2015-2020... Berat Albayrak dönemi.