Incitatus ve İrade

Roma İmparatoru Caligula'yı yalnızca tarihin tozlu sayfalarında kalmış kana susamış bir deli olarak okumak, onun temsil ettiği asıl tehlikeyi ve insan doğasına dair o acı gerçeği gözden kaçırmaktır. Albert Camus, kendi eserinde Caligula’yı çıldırmış bir despot olarak değil; “İnsanlar ölür ve mutlu değillerdir” gerçeğiyle yüzleştikten sonra, dünyanın absürtlüğüne karşı kusursuz ama acımasız bir mantığı silah olarak kullanan bir figür olarak çizer.

Camus’nün penceresinden baktığımızda Caligula’nın trajedisi, onun "imkansızın (ayın) peşinden koşması" değildir. Asıl trajedi; gücün sınırlarını zorlarken, karşısında ona dur diyecek, irade gösterebilecek bir toplum bulamamasıdır.

Caligula, iktidarını mutlaklaştırmak ve sınırları test etmek için aklı zorlayan dayatmalarda bulunur. En sevdiği atı Incitatus'u devletin en üst makamlarına getirmeye kalkışması, basit bir hezeyan mıdır? Yoksa gücün ne kadar ileri gidebileceğini ve itaatin ne kadar aşağı inebileceğini ölçen acımasız bir sosyal deney mi?

Burada asıl ürkütücü olan, bir atın meclise girmesi değildir. Asıl sarsıcı olan; o at meclise girdiğinde, hayatta kalma içgüdüsüyle veya konumunu kaybetme korkusuyla o atın karşısında ceketini ilikleyecek, kararlarını rasyonalize edecek kadar iradesini teslim etmiş bir güruhun varlığıdır.

Toplumlar, gücün absürt dayatmalarına ve giderek artan sömürüye karşı önce şaşırır, sonra kendi aralarında fısıltıyla şikayet eder, en sonunda ise bu "yeni normalliği" içselleştirerek kabullenir. Gücün zehri sadece onu elinde tutanı canavarlaştırmaz; aynı zamanda ona boyun eğen, haksızlığa alışan ve kendi onurundan taviz veren yığınları da içten içe çürütür.

Camus bize, dünyanın anlamsızlığı karşısında insanın ancak isyan ederek, kendi özgürlüğünü ve değerlerini savunarak var olabileceğini söyler. Caligula’nın karşısındaki Roma halkı (veya çağlar boyunca onun silüetini taşıyan tüm toplumlar), bu isyanı gösteremedikleri için tiranın soğuk ve yıkıcı mantığına yem olurlar.

Bir toplum, yöneticisinin veya sistemin dayattığı akıl dışı kurallara gülmeyi bırakıp onlara felsefi, hukuki veya mecburi kılıflar bulmaya başladığı an, kendi özgürlüğünden vazgeçmiş demektir. Liyakatin yok sayılmasına, gücün tekelleşmesine ve sömürünün sıradanlaşmasına verilen sessiz onay, yeni bir Caligula yaratmak için atılan adımdır.

İktidar tutkusu ve kural tanımazlık, sadece Roma’ya özgü bir hastalık değildir. İtaatin, korkunun ve sessizliğin hüküm sürdüğü her coğrafyada, her çağda yeniden can bulabilecek bir potansiyeldir. Diktatörleri ve baskıcı sistemleri var eden, yalnızca muktedirin kendi hırsları değil; özgürlüğünün bedelini ödemekten kaçınan, konfor alanını kaybetmemek için celladının mantığına boyun eğen toplumların zayıflığıdır.

Bugün tarihe dönüp bakarken sormamız gereken soru, Caligula'nın ne kadar zalim olduğu değildir. Asıl sormamız gereken; gücün absürt dayatmaları karşısında bizim kendi sınırlarımızı, kendi "hayır" deme kapasitemizi nerede unuttuğumuzdur.

Çünkü sessizlik, her zaman onaylamaktır. Ve sessiz yığınlar, en kanlı komedyaların bile sahnelenmesine imkan tanıyan en büyük alkıştır.